معرب و مبنی

معرب به کلمه اي مي گويند که حرکت آخر آن تغيير کند مثل: اسم حَسن در مثالهاي زير:

جاء حسنٌ ،‌ضربتُ حسناً ،‌ ذهبتُ عند حسنٍ

در مثالهاي زير مشاهده مي کنيم ،‌اعراب فعل مضارع هم تغيير مي کند و متوجه مي شويم که فعل مضارع هم مانند بعضي اسمها معرب است:

يَکتُبُ ،‌ لا يَکتُبْ ،‌ لن يکتُبَ که فعل مضارع به ترتيب مرفوع،‌مجزوم و منصوب است.

مبني به کلماتي مي گوييم که اعراب آنها تغيير نکند يعني حرکت آخر آن همواره ثابت است ،‌مثل:‌

جاءَ هُوَ ،‌رأيتُ هُوَ ،‌ذهبتُ إلي هُوَ ، مشاهده مي کنيم اعراب هُوَ در تمام حالات ثابت ماند و تغييري نکرد.

نکته :‌ وقتي به يک کلمه مبني مي رسيم بايد ببينيم مبني بر فتح ،‌ضمّ ،‌ کسر يا سکون است،‌مثلاً :‌ إجْلِسْ ،‌ أينَ ، نَحنُ ، لِ به ترتيب مبني بر سکون ،‌ فتح ،‌ضمّ و کسر است.

اقسام اسامي مبني :

1)‌ تمامي انواع ضمير اعمّ از متصل و منفصل ،‌ 2) اسامي موصول به جز اقسام مثنايشان 3) اسامي اشاره به جز اقسام مثنايشان 4) اسامي شرط ، اسمهاي غير متصرف و مبني هستند که در اول کلام مي آيند و دو جمله را به هم مرتبط مي کنند که جمله ي اول را شرط و جمله ي دوم را جواب شرط مي نامند و مهمترين آنها عبارتند از :‌ «مَنْ (هرکس) ، ما (هرچه) ، متي(هروقت) ، أينما ،‌ أينَ ، حيثُما (هرجائي که) ،‌ مَهْما(هروقت) ، کيفما(هرطور) ، إذاما(اگر).

5) برخي از ظروف ،‌ ظروف به اسمهائي گويند که زمان يا مکان انجام کاري را نشان مي دهند. مثل:

«رأيتُ علياً أمسِ»أمسِ ظرف زمان است، «جلستُ امامَ صديقي» امامَ ظرف مکان است.

ظروف مبني عبارتنداز : «أينَ (هرجا) ، حيثُ (جائيکه) ، إذ ، إذا (هرگاه)، أيّان (هرگاه) ، لدن ، (نزد) ، قطُّ (هرگز) ، الآن ، مَعَ (باهم) .....

6) اسامي استفهام «أينَ (کجا) ،‌کيفَ(چگونه) ، متي(کي؟ ) ، ما(چه چيز) ، مَنْ(چه کسي) ، کم(چه قدر) ، أيّان (چه وقت).

7) اعداد از «11 تا 9» به جز عدد (12) که معرب است ، أحَدَ عَشَر ، ثلاثة عَشَرَ ، اربعَةَ عَشَرَ ،‌ خَمْسَةَ عَشَرَ .... تسعة عَشَرَ» همگي مبني و هر دو جزءشان مبني بر فتح است امّا «اثنا عَشَرَ» (12) معرب است.

اقسام افعال مبني:

1) کليه ي فعلهاي ماضي ، مثل : ضَرَبَ ،‌کتبتُما ، أکلْتُ ، انْتَظَرَ ....

2) فعل امر حاضر ،‌مثل : إضْرِبْ ، ناصِرْ ، اُکتُبْ ....

3) دو صيغه ي جمع مؤنث غايب (6) و جمع مؤنث مخاطب (12) فعل مضارع ، مثل : يَذْهَبْنَ ، تَذْهَبْنَ .

نکته : هرگاه نون تأکيد «نَّ» به صيغه هاي (13 - 14 – 7- 4- 1) فعل بچسبد فعل مضارع را مبني بر فتح مي گرداند: تکتُبَنَّ ، مبني بر فتح است.

اقسام حروف مبني :

حروف به تمامي مبني هستند.

نکته : کلمات مبني اگر نقشي در جمله داشته باشد اعراب آنها محلي است، مثل:

در اينجا لازم مي دانم اشاره اي به اصطلاح اسامي منصرف و غيرمنصرف داشته باشم:

اسامي معرب علاوه بر تقسيم بندي هاي ديگر به دو قسم منصرف و غير منصرف نيز تقسيم بندي مي شوند:

اسم منصرف : اسم معربي است که تنوين و تمامي حرکات اعراب را مي پذيرد مثلاً محمد، کتاب ، معلم .... همگي اسامي معرب منصرف هستند.

اسم غير منصرف: اسم معربي است که تنوين و کسره را نمي پذيرد و انواعي دارد که به شرح زير است:

1- تمامي اسامي عَلَم مؤنث: فاطمة ، مريم ، زهراء .....

2- اسامي شهرها،‌کشورها و قبايل : ايران ، اصفهان ، قريش ، بيروت ....

3- تمامي اسامي عَلَم «غير عربي» : اسماعيل، يعقوب، ابراهيم، يوسف ...

4- اسامي عَلَمي که "ان" زائده ختم شوند: عمران ، عُثمان، سليمان ....

5- اسامي عَلَمي که بر وزن فعل باشند : يزيد ، أحْمَد ...

6- صفتي که بر وزن فَعْلان و مؤنث آن بر وزن باشد: سَکْران ،

7- صفتي که بر وزن أفْعَل و مؤنث آن بر وزن فَعْلاء باشد: أَحْمَر، حَمْراء

8- تمامي اسامي که به (اء) زائده و الف مقصوره زائده ختم شده باشند ، خواه مفرد باشند مثل : زهراء و و خواه جمع باشند مثل : خطباء و ، خواه علم باشند،‌مثل : و زکرياء و خواه صفت باشند مثل : و خضراء.

9- جمعهاي مکسري که بر وزن مفاعِل يا مفاعيل و يا اوزاني شبيه به اين دو وزن به اين صورت که الف ، حرف سوم آنها باشد و دو يا سه حرف بعد از الف واقع شده باشد نيز جزء غير منصرفها هستند مثل: مصابيح ، مساجِد ، مفاتيح، شواهِد ، مراحِل.....

نکته : اسامي غير منصرف اگر "ال" داشته باشند و يا مضاف واقع شوند، فقط کسره را مي پذيرند.

ذهبتُ عنْد أصدقاءَ – ذهبتُ عند الخطباءِ