شناخت فعل و اعلال

شناخت فعل

فعل صحيح :

فعل معتل :

يکي از حروف اصلي آن علّه باشد: حروف علّه عبارتند از : ( و – ا – ي )

(الف) در آخر فعل نشانه‌ي ناقص واوي است :

(ي) در آخر فعل نشانه‌ي ناقص يايي است :

اعلال چيست ؟

تغييرات در حرف علّه که سبب سهولت در تلفّظ مي‌شود، اعلال ناميده مي‌شود .

اعلال به قلب

1) حرف علّه متحرّک ماقبل مفتوح تبديل به الف ( ا – ي ) مي‌شود .

2) واو ساکن ماقبل مکسور تبديل به ( ي ) مي‌شود .

3) ياء ساکن ماقبل مضموم تبديل به ( واو ) مي‌شود .

اعلال به اسکان

1) حرف علّه متحرّک ماقبل ساکن حرکتش به ما قبل منتقل مي‌شود .

2) هرگاه حرف علّه ( واو – و – ياء ) در آخر کلمه قرار گيرند و ضمّه يا کسره داشته باشند آن ضمّه يا کسره حذف مي‌شود .

اعلال به حذف

1) برخورد دو ساکن ( التقاي ساکنين ) به صورتي که يکي حرف علّه باشد، حرف علّه حذف مي‌شود .

2) افعال مضارع مجزوم معتل به واسطه‌ي جزم، حرف علّه آنها حذف مي‌شود .

نکاتي در مورد فعل مثال :

فعل مثال در ماضي هيچ ‌گونه اعلالي ندارد و درست مانند فعل سالم صرف مي‌شود .

فعل مثال در مضارع واوي در هر 14 صيغه‌اش اعلال به حذف داريم. مانند :

فعل مثال در امر نيز از مضارع اعلال شده ساخته مي‌شود . مانند :

افعال مثال واوي که مضارعشان بر وزن مي‌آيند. حرف علّه در مضارع و امر حذف مي‌شود .

ويژه‌ي انساني :

فعل‌هاي مثال واوي در مصدر باب افعال و استفعال حرف علّه واو قلب به ياء مي‌شود .

نکاتي در مورد فعل اجوف :

فعل اجوف در ماضي صيغه‌هاي 1 تا 6 اعلال به قلب از 6 تا 14 علاوه بر اعلال به قلب اعلال به حذف هم دارد .

فعل اجوف در مضارع در همه‌ي صيغه‌هاي اعلال به اسکان داريم، ولي در صيغه‌هاي 6 و 12 ( يعني للغائبات و للمخاطبات ) علاوه بر اعلال به اسکان اعلال به حذف هم داريم .

فعل اجوف در امر در صيغه‌ي اول حرف علّه حذف مي‌شود، در بقيه صيغه‌ها آن را از مضارع اعلال شده مي‌سازيم و ديگر اعلالي نداريم .

براي درک بيشتر، يک فعل امر اجوف را صرف مي‌کنيم :

در مصدر فعلهاي اجوف در باب افعال و استفعال حرف علّه حذف و به جاي آن در آخر مصدر (ة گرد) اضافه مي‌شود .

اگر حروف جازمه قبل از فعل اجوف بيايد در صيغه‌هايي که به نون اعراب ختم نمي‌شوند ( 14، 13 ، 7، 4، 1 ) حرف علّه حذف مي‌شود .

نکاتي در مورد فعل ناقص :

فعل ناقص در ماضي که حرف دوم آن مکسور است ، بر وزن ( فـَعـِـلَ ) مي باشد فقط در صيغه ي 3 اعلال به حذف داريم .

فعل ناقص در ماضي که حرف دوّم آن مفتوح است، بر وزن فـَعـَلَ مي‌باشد در صيغه‌ي 1 اعلال به قلب و در صيغه‌هاي 3 و 4 و 5 اعلال به حذف داريم :

فعل ناقص در مضارع که به حروف علّه ( و – ي ) ختم مي‌شود و در صيغه‌هاي ( 1 – 4 – 7 – 13 – 14 ) اعلال به اسکان رخ مي‌دهد .

در صيغه‌هاي ( 3 – 9 – 10 ) اعلال به حذف صورت مي‌گيرد .

در مضارع مجزوم از فعل‌هاي ناقص صيغه‌هاي ( 1 – 4 – 7 – 13 – 14 ) علامت جزم، حذف حرف علّه است .

در ماضي مجهول فعل اجوف «الف» به « يـ » تبديل مي‌شود .