اقسام اعراب

اقسام اعراب:

اعراب از نظر ظهور حرکات در پايان کلمه بر چهار گونه است : اعراب اصلي ، اعراب فرعي ، اعراب تقديري، اعراب محلي .

اعراب اصلي:

وقتي است که ضمّه يا رفع ، فتحه يا نصب ، کسر يا جر و در مورد فعل سکون يا جزم در کلمه نمايان مي شود، مثل : جاءَ عليٌ ، أکلتُ طعاماً ، ذهبتُ الي المدرسةِ ، لا تَتکلّمْ : در تمامي اين مثالها اعراب کلمه ، اعراب ظاهري يا اصلي است که در آخر کلمه ظاهر شده است.

اعراب فرعي : وقتي است که در کلمات معرب ، حرف يا حرکتي به جاي حرکت ديگري در آخر کلمه ظاهر مي شود، که به شرح زير است:

الف) افعال مضارع معتل که در حالت جزم ، مجزوم به حذف حرف علّه مي شوند:

لم يَرْضِ ، لمْ يخشِ .

ب) جمع مؤنث سالم: مثل: الخاشعاتُ ، عند المؤمناتِ

جمع مؤنث سالم در حالت رفع و جر اعراب اصلي دارد امّا در حالت نصب به جاي فتحه (نصب) کسره مي گيرد: مثل:

ج) اسمهاي غير منصرف: اين اسامي هنگام رفع و نصب اعراب اصلي مي گيرند ولي وقتي مجرور هستند نمي توانند کسره بگيرند و به جاي آن فتحه مي گيرند و مجرور به اعراب نيابي هستند:

نکته: اسمهاي غير منصرف تنوين و کسره نمي پذيرند ولي هنگامي که "ال" بگيرند و يا مضاف واقع شوند مي توانند کسره را بگيرند.

د ) اعراب نيابي اسماء خمسه: أبْ (پدر) ، حَمْ (برادر شوهر) ، أخ (برادر) ، فَمْ (دهان) ، ذو(صاحب) .

اين اسماء در حالت رفع به جاي ضمّه " و" مي گيرند:

در حالت نصب و جر نيز به ترتيب "الف" و "ي" مي گيرند:

نکته: اين اسماء‌ در صورتي اعراب نيابي مي گيرند :1- مفرد ، 2- مکبّر، 3- مضاف به غير ياء متکلم باشند. در غير اين صورت اعراب نيابي نمي گيرند: ذَهَبَ الابُ ، "الاب" چون مضاف نيست معرب نيابي نيست . ذَهَبَ الآباءُهم ، چون الآباء جمع است معرب به اعراب نيابي نيست، جاءَ أُخَيُّ چون مصغّراست معرب نيابي نيست، ذَهَبَ أبي ، چون أبي مضاف به ياء متکلم است بنابراين معرب نيابي نيست.

ج ) اعراب نيابي به جرف در جمع مذکر سالم:

در جمع مذکر سالم"ون" به نيابت از ضمّه در حالت رفع و "ين" به نيابت از فتحه و کسره در حالت نصب و جرّ به کار برده مي شود: جاءَ المعلمونَ ، رأيتُ المعلمينَ ، ذهبتُ إلي المعلمينَ .

ح) اعراب نيابي به حرف در مثني:

در اسامي مثني "ان ِ" در حالت رفع به جاي ضمّه و "ين ِ" در حالت نصب و جرّ به جاي فتحه و کسره به کار برده مي شوند:

خ) اعراب نيابي در افعال خمسه و افعالي که متصل به الف مثني ، واو جمع و ياء مخاطب مي باشند، مانند: (يذهبانِ ، يذهبونَ، تذهبونَ ، تذهبين ، که مرفوع به اثبات نون اعراب هستند، منصوب و مجرور مي شوند با حذف نون اعراب، لا تذهبا ، لن تذهبوا.

اعراب تقديري:

براي کلماتي به کار مي رود که ساختمان آنها به صورتي است که نمي توانند تمام حرکات را قبول کنند:

الف) اسامي مقصور، اسامي هستند که به الف ختم مي شوند، اين اسامي در هر سه حالت ضمّ ، فتح و کسر اعراب تقديري دارند: مانند:

ب) اسامي منقوص، اسامي هستند که ماقبل "ياء" کسره واقع شده باشد، مانند: القاضِي ، معاصِي ، داعي.... اسامي منقوص در حالت رفع و جرّ اعراب تقديري دارند امّا در حالت نصب اعراب آنها اصلي است: رأيتُ قاضياً ، ذهبتُ إلي القاضي، جاءَ القاضِي.

ج) اسمهاي مضاف به ياء متکلم: ذَهبَتْ أميّ ، ضربتُ صديقي ، ذهبتُ إلي بَيتي

د) افعال مضارع معتل ناقصي که مختوم واو بعد از ضمّه و مختوم به الف است، مثل : و يَدعُو... که اين حالت در صيغه هاي (1و 4 و 7 و 13و 14)فعل مضارع معتل ناقص رخ مي دهد که در حالت رفع اين صيغه ها اعراب تقديري دارند.

ح) اسامي منقوصي که در حالت جرّ و رفع ، نکره مي باشند ياء آنها بايد از آخرشان حذف شود و تنوين جرّ در حروف ماقبل آخر قرار گيرد، اين اسامي در اين حالت اعراب تقديري خواهند داشت:

جاءَ قاضٍ : «قاض ٍ» فاعل و مرفوع تقديراً.

اعراب محلي:

اين اعراب تنها براي اسامي مبني است زماني که در جاي يک اسم معرب قرار گيرند، از طرفي براي جمله و شبه جمله نيز به کار مي رود که به جاي اسم معرب مي نشينند.مثل: