واکنشی نسبت به وابستگی

در مورد وقوع انقلاب اسلامي ايران در ربع آخر قرن بيستم، تحليل هاي بسياري ارائه گرديده است. يکي از اين تحليل ها، از جمله علل و عوامل مهم وقوع انقلاب در ايران در دهه ي 50 شمسي را وجود اين وابستگي ايران به خارج و نوعي واکنش نسبت به اين وابستگي مي داند.

تداوم وابستگي ايران به کشورهاي مرکز سرمايه، خصوصاً امريکا و نفوذ آن ها در نظام سياسي کشور ما، علي رغم ظواهر توسعه ي آن، غرور ملي و اسلامي ما را خدشه دار مي کرد. انديشمندان جامعه، از حوزه و دانشگاه به منظور يافتن ريشه هاي توسعه نيافتگي ايران، تداوم وابستگي و عقب افتادن از همگنان آسيايي مانند ژاپن، چين و حتي از کشورهاي امريکاي لاتين که سابقه ي مستعمره بودن نيز داشتند، انديشه ي «بازگشت به خويشتن » و در بازگشت به اسلام و فرهنگ خودي را مطرح کردند.

اين انديشه را سيد جمال الدين اسد آبادي به هنگام اولين برخورد غرب با جوامع اسلامي در ميانه ي نوزدهم مطرح نمود. در طول اين مدت، انديشمندان مسلمان و ملّي بارها و بارها انديشه ي بازگشت به خويشتن را احيا کردند که در شکل گيري نهضت ها و اقدامات انقلابي مؤثر واقع شد. اين انديشه بعد از شکست نهضت ملّي در سال 1322 و برقراري حکومت کودتا، به بارزترين شکل خود مطرح شد.

امام خميني (ره) در اقدامي عملي عليه نفوذ امريکا در ايران و در اعتراض به کاپيتولاسيون در اوايل دهه ي 1340 زمينه هاي انقلاب را فراهم کردند. انديشمندان ديگر با فعاليت هاي فرهنگي خود در دهه هاي 40 و 50 انديشه ي بازگشت به اسلام و فرهنگ خودي را تبليغ کردند.

در آن زمان، شرايط جامعه به گونه اي بود که وابستگي ايران روز به روز به خارج بيشتر مي شد نشر انديشه ي بازگشت به «اسلام و ارزش هاي فرهنگي خودي» زمينه هاي مساعدي را براي انقلاب فراهم نمود تا اين که در بهمن ماه 1357 انقلاب اسلامي با شعار «استقلال، آزادي، جمهوري اسلامي» به پيروزي رسيد. با دقت در اين شعار درمي يابيم که تقدم شعار «استقلال» نشان دهنده ي اهميت قطع وابستگي، «آزادي» نشان ي مقابله با استبداد و «جمهوري اسلامي» نشان ي بازگشت به فرهنگ خودي است. از اين رو از يک ديدگاه انقلاب اسلامي واکنشي نسبت به موقعيت «پيراموني» ايران در نظام جهاني و وابستگي آن به مراکز سرمايه بوده است. راهي را نيز که براي قطع اين وابستگي انتخاب کرده، بازگشت به خويشتن، يعني بازگشت به فرهنگ اسلامي است.

با توجه به همين ويژگي انقلاب اسلامي – يعني مقابله با مراکز سرمايه – در سال هاي اول انقلاب شاهد برخوردي جدي با نفوذ غرب، خصوصاً امريکا در ايران هستيم. تسخير سفارت امريکا و افشاي اسناد جاسوسي آن و اخراج مستشاران خارجي از جمله اقداماتي بود که بدين منظور صورت گرفت همگامي با حرکت هاي انقلابي در جهان، از جمله نهضت فلسطين نيز اقدام ديگري براي مقابله با سلطه ي مراکز سرمايه خصوصاً امريکا به شمار مي رود. متقابلاً مرکز سرمايه – يعني امريکا و ساير کشورهاي غربي – هم با زمينه چيني داخلي براي کودتا (از جمله کودتاي نوژه) و تجهيز ضد انقلاب، تشديد تعارض هاي قوي و مسلح ساختن آنان و در نهايت تحريک همسايه ي غربي (عراق) براي حمله به ايران و تصرف مناطق نفت خيز به مقابله با اقدامات مذکور پرداختند. (صفحه ي 131و132)