فقر وجودی

حتماً آرای گوناگونی را که متکلمان و حکیمان در باب ملاک نیازمندی معلول به علت، ابراز داشته بودند به یاد دارید. متکلمان نظریه ی «حدوث» و حکیمان نظریه ی «امکان ماهوی» را برگزیده بودند. حکيمان با انتقاد به نظريه ي « حدوث » معتقد بودند که یک معلول تنها از آن نظر که ماهیتی ممکن الوجود است و نسبت آن به وجود و عدم متساوی است، به علتی نیازمند است که آن را از تساوی خارج کند و به عرصه ی وجود وادار سازد.

اما در منظر اصالت وجود و تشکیک وجود این بحث سیمایی متفاوت پیدا می کند . نگرش اصالت وجود به جهان ریشه ی نیازمندی به علت را در ماهیت و امکان آن یعنی نسبت مساوی ماهیت به وجود و عدم جست و جو نمی کند بلکه آن را در حاق واقعیت، یعنی وجود و هستی آن می جوید. معلولیت و وابستگی موجودات ، ناشی از ضعف مرتبه ی وجود آن هاست. وابستگی و احتیاج در وجود ، ریشه در نقص و فقدان دارد. هر اندازه که موجودی از نظر رتبه پایین تر باشد و شدت وجودی کم تری داشته باشد، ناقص تر و در نتیجه وابسته تر به مراتب ما فوق خویش است. پس، ملاک نیازمندی معلول به علت را باید در ضعف و نقص مرتبه ی وجودی آن دانست. بر اساس این نظریه که به نظریه ی «فقر وجودی» معروف است، اگر وجودی در مرتبه ی خود از چنان شدتی برخوردار باشد که هیچ نقص و ضعفی در آن متصور نباشد، غنای ذاتی دارد و بی نیاز مطلق است؛ به تعبیر قرآن کریم «صمد» است و ماسوای او که همه در درجات مادون وجود قرار دارند ، نسبت به آن وجودِ بی نیاز و مطلق عین فقر و نیازمندی هستند. اوست علت حقیقی جهان و غیر او همه فقیر و محتاج و لذا معلول اند.

یا اَیُّها النّاسُ اَنتُمُ الفُقراءُ اِلَی الله و اللهُ هُوَ الغَنیُّ الحَمید.

ای انسان ها شما همه فقیر و محتاج به خداوندید و اوست که غنی و بی نیاز و ستوده است. طبق نظریه ی «فقر وجودی» - که از ثمره های عالی بحث اصالت وجود است - جهان هستی یک پارچه نیاز و تعلق به ذات الهی است و هیچ استقلالی از خود ندارد. اگر ذات الهی آنی پرتو عنایت خویش را باز گیرد، کل سلسله مراتب وجود محو و نابود می گردد و نور موجودات خاموش می شود . ملاصدرا می فرماید:

به هر جا دانه ای در باغ و راغی است

درون مغز او روشن چراغی است

بود نامحرمان را چشم و دل کور

و گرنه هیچ ذره نیست بی نور

بخوان تو آیه ی نور السموات

که چون خورشید یابی جمله ذرات

که تا دانی که در هر ذره ی خاک

يکي نوري است تابان گشته زان پاک

خداشناسی: در پرتو اصول حکمت متعالیه، شناخت فلسفی و عقلی نسبت به آفریدگار جهان به اوج خود می رسد. وجود، حقیقتی واحد در کل جهان هستی است. ذات الهی برترین و شدیدترین مرتبه ی وجود است؛ وجود او مطلق و نامتناهی است و به هیچ قید و شرطی مقید و محدود نیست. ذات حق جامع همه ی کمالات هستی است و کمالات او نامحدود است.

هر موجودی از آن جهت که بهره ای از وجود دارد، نشانه ای از وجود نامتناهی حق است اما همه ی موجودات در هر درجه و مرتبه ای که باشند ، عین فقر و نیاز هستند و هرگز شدت وجود آنها را با ذات حق نمی توان قیاس کرد . در نتیجه گویی نقص وجود آن ها پرده ای است که وجود نامتناهی حق را می پوشاند.

پرده ندارد جمال ، غیر صفات جلال

نیست بر آن رخ نقاب، نیست بر آن مغز پوست

يا :

حجاب روی تو هم روی توست در همه حال

نهان ز چشم جهانی ز بس که پیدایی

بنابراین، موجودات عالم همه از حیث وجود خود، ذات حق را نمایان می سازند و از حیث نقص و نیاز خود او را پنهان می کنند.

هوالاول و الآخر هو الظاهر و الباطن

او هم اول است و هم آخر، هم ظاهر است و هم باطن .

جهان جمله فروغ نور حق دان

حق اندر وی ز پیدایی است پنهان

(صفحه ی 104 و 105 و 106)