اصالت وجود

سیر تاریخی بحث: مسئله ی اصالت وجود در مقابل اصالت ماهیت ، مسئله اي نسبتاً جدید در فلسفه ی اسلامی است. پیش از این نه درکلام یونانیان و نه در حکمت مشاء و اشراق چنین مسئله ای با عنوان اصالت وجود یا اصالت ماهیت به چشم نمی خورد، با وجود این، به اعتقاد اهل تحقیق از آرای مشائین این گونه بر می آید که به اصالت وجود تمایل بیشتری داشته اند. بر عکس ، اشراقیون به اصالت ماهیت بیشتر معتقد بوده اند، به طوری که شیخ اشراق در یک بحث فرعی در حکمة الاشراق به عبارتی بودن وجود در مقابل ماهیت حکم کرده است.

میرداماد با این که مشائی بود، جانب اصالت ماهیت را برگزید. ملاصدرا هم که شاگرد وی بود، ابتدا نظریه ی استاد را پذیرفت و به طرفداری از آن پرداخت ولی پس از تأمل فراوان تغییر عقیده داد و واقعیت خارجی را از آنِ وجود دانست و به شدت با اصالت ماهیت مخالفت کرد.

اعیان همه شیشه های گوناگون بود

تابید بر آن پرتو خورشید وجود

هر شیشه که سرخ بود یا زرد و کبود

خورشید در آن همان که او بود نمود

در این جا لازم به تذکر است که بحث «اصالت وجود» از جمله مسائلی است که بیش از همه عرفا و سپس متکلمان زمینه ی لازم برای پیدایش آن را در فلسفه ی اسلامی فراهم کردند.

باری، صدر المتألهین در کتاب ها و رساله های خویش دلایل متعددی برای اصالت وجود اقامه کرده است. ما در این کتاب – که تنها زمینه ی مختصری برای مطالعه ی عمیق تر فلسفی است- نمی توانیم به این دلایل بپردازیم و آن ها را باید در جای دیگری جست و جو کرد اما به هر حال، این بحث در همه ی مسائل فلسفی تأثیری به سزا دارد و در جهان بینی فلسفی تغییری اساسی پدید می آورد. (صفحه ی 101و 102)