علت فاعلی

علت فاعلی

ما با مشاهده ي کارهای خود و دیگران بسهولت می توانیم علت فاعلی را تشخیص دهیم. هرگاه قلم را بر کاغذ نهاده و مقاله یا نامه ای را بنویسیم؛ ما علت فاعلی این کار هستیم. وقتی درودگری، پنجره ای از چوب می سازد، یا کدبانویی از مواد خام، غذایی مطبوع طبخ می کند، بدیهی است که ما درودگر و کدبانو را علت فاعلی پنجره و غذا می دانیم. اما گاهی درباره ي پدیده هایی که در طبیعت اتفاق می افتد، مثل گرم و سرد شدن هوا، سقوط یک سنگ، رشد یک دانه ي گندم، وقوع یک آتشفشان، طغیان آب یک رودخانه و ....... سخن می گوییم. در اینجا باید به مفهوم علت فاعلی بیشتر دقت کنیم و ببینیم علت فاعلی در حرکات طبیعی به چه معناست؟

طبیعت شیء

دانستیم که مراد ارسطو از علت فاعلی معمولاً آن فاعل خارجی است که در حرکت و تغییر اشیاء مؤثر است، اما چه بسا که این علت خارجی در امور طبیعت مشخص و معلوم نیست. برای مثال، سنگی را در نظر بگیرید که از ارتفاعی سقوط می کند. برای ارسطو عامل خارجی مؤثر در این سقوط مشخص نیست. اینجاست که ارسطو ناچار است این حرکت را به یک عامل درونی نسبت دهد و آن را از درون شئ تفسیر کند . یعنی چیزی را در درون شئ به منزله ي علت فاعلی قرار دهد. خوب است که در توضیح مقصود ارسطو از گفته ي رئیس حکماء مشایی، یعنی ابن سینا، کمک بجوییم. شیخ الرئیس در طبیعیات کتاب «شفا» می نویسد:

«بعضی از افعال و حرکاتی که در اجسام دیده می شود، از یک علت خارجی است و بعضی از خود جسم است و سبب خارجی ندارد.

اگر چه راه این احتمال باز است که هر حرکتی را که از جسم ظاهر می شود، ناشی از دخالت یک سبب خارجی فرض کنیم و بگوییم شاید این سبب خارجی برای ما محسوس نیست؛ لکن به عنوان یک اصل قبول می کنیم، حرکاتی که سبب خارجی برای آنها نمی بینیم از قوایی که درون خود اجسام است و نشأت می گیرد، مثل سقوط سنگ و یا بالا رفتن آتش...»

باری، ارسطو و پیروانش یک نوع علت فاعلی درونی به عنوان مبدأ حرکت و سکون در خود اجسام در نظر می گیرند و آن را «طبیعت جسم» نام می نهند. یعنی ارسطو برای مثال در مقابل این سؤال که چرا سنگ سقوط می کند و یا چرا شعله ي آتش بالا می رود؟ پاسخ می دهد که در سنگ و آتش طبیعتهایی وجود دارد که در یکی میل به فرود آمدن و در دیگری میل به بالا رفتن آفریده است. (صفحه ی 55 و 56)